Diyarbakır → İstanbul

Arslantepe Höyüğü rotanın ikinci dünya mirası ve birinciyle arasında yedi bin yıl var. Diyarbakır'da 11. yüzyıl bir camiye baktın; burada MÖ 5000'e inen bir tabakanın üstünde duruyorsun. Höyük uzaktan bir tepe gibi görünüyor ama insan yapımı: üst üste kurulmuş yerleşimlerin bıraktığı katmanlar. Asıl ünü MÖ 33. ile 31. yüzyıllar arasına tarihlenen saray kompleksinden geliyor. Burada bulunan kılıçlar, dünyanın bilinen en eski kılıçları arasında sayılıyor. Bir saray, bir silah deposu ve bir yönetim yapısı aynı katmanda. Beş bin yıl önce burada birileri artı ürünü topluyor, dağıtıyor ve bunu bir binayla kayıt altına alıyordu; merkezi iktidarın en erken izlerinden biri. Alan 2021'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Gezerken koruma yapılarının altındaki kerpiç duvarları takip et; hangi tabakaya ait oldukları levhalarda yazıyor. Sonra Malatya Arkeoloji Müzesi'ne git; buluntuların bir kısmı orada.

Kayseri'ye yaklaşırken Erciyes çok önceden görünür; 3.917 metreyle İç Anadolu'nun en yüksek noktası. Şehir merkezinde Hunat Hatun Külliyesi var, 1238 tarihli. Bu yapının hikâyesi banisinde: Mahperi Hunat Hatun tarafından yaptırıldı ve Anadolu Selçuklu döneminde bir kadın tarafından yaptırılan ilk büyük külliyelerden sayılıyor. Cami, medrese, hamam ve türbe bir arada. Yakınında Ulu Cami var, 1205 tarihli ve külliyeden otuz üç yıl eski. İkisini arka arkaya gez; aynı şehirde, aynı çeyrek yüzyılda, farklı ölçekte iki yapı. Diyarbakır'ın bazaltından sonra buradaki taşın rengi tanıdık gelecek; Kayseri de volkanik taşla inşa edilmiş. Ama işçilik farklı: daha kütlesel, daha ağır. Öğle için çarşıya in. Pastırma bu şehrin işi.

Ankara'da üç durak var ve üçü birbirini tamamlıyor. Ankara Kalesi ile başla. Kökeni Galat dönemine, MÖ 5. yüzyıl öncesine iniyor ve duvarlarında sırasıyla Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı katmanları var. Kale surlarında yürürken taşlara dikkat et: yapımda çok daha eski dönemlere ait sütun parçaları ve yazıtlı bloklar yeniden kullanılmış. Diyarbakır'daki Ulu Cami avlusunda gördüğün şeyin aynısı, farklı bir şehirde. Kalenin hemen altında Anadolu Medeniyetleri Müzesi var. Bir Osmanlı bedesteninde kurulu ve 1997'de Avrupa Yılın Müzesi seçildi. Anadolu arkeolojisini kronolojik sunuyor, ve bu rotayı yaptıysan burada bir şey olacak: Arslantepe'de gördüğün tabakaların karşılığını vitrinde bulacaksın. Son durak Anıtkabir. Projesi 1941–1942 uluslararası yarışmasıyla belirlendi; yirmi dokuz öneri arasından Emin Onat ve Orhan Arda'nın tasarımı seçildi. İnşaat 9 Ekim 1944'te başladı, 10 Kasım 1953'te tamamlandı. Bir günde MÖ 5. yüzyıldan 20. yüzyıla çıkıyorsun.

Bolu'da uzun durmayacaksın ama bir saat ayır. Şehir, antik Bithynium kentinin bugünkü mirasçısı. Bugün ise Karadeniz ardının orman şehri ve ülkenin en işlek karayolu hattının ortasında. Merkezdeki Yıldırım Bayezid Camii 1382 tarihli ve şehrin en eski ayakta duran yapılarından. Bu rotada gördüğün yapıların sonuncusundan bir öncekisi; yarın İstanbul'da 537'ye ineceksin. Öğle yemeği için doğru bölgedesin: Bolu, özellikle Mengen ilçesi, Türkiye'de aşçılık geleneğiyle anılıyor. Yaylanın kuruluğundan sonra ormanın nemi ve kokusu burada hemen fark ediliyor.

İstanbul'a girmeden önce son molan Sapanca Gölü'nde. Göl, iki fay hattı arasında açılan bir çöküntü havzasında oluşmuş; jeolojide pull-apart havza deniyor. Yani bu düzlük, yer kabuğunun yana doğru kayarken açılmasıyla ortaya çıkmış ve göl o boşluğu doldurmuş. Sulak alan 13 Temmuz 1994'te Ramsar Sözleşmesi kapsamına alındı; yani göl kıyısı uluslararası koruma altında ve kuş varlığıyla anılıyor. Kırk beş dakika yeterli: kıyıya in, suya bak, bacaklarını aç. Sonra son 145 kilometre ve İstanbul. Bu molayı bilerek koydum. Beş günün yorgunluğundan sonra şehrin trafiğine doğrudan girmek iyi fikir değil; burada nefes al.

Rotanın üçüncü ve son dünya mirasındasın: İstanbul'un Tarihî Alanları, 1985'ten beri UNESCO listesinde. Ayasofya 537'de, İmparator I. Justinianus döneminde ibadete açıldı. İçeri girdiğinde yukarı bak; bin beş yüz yıl önce bu açıklığı taşla geçmek mühendislik tarihinde bir dönüm noktasıydı. Sultanahmet Camii 1609 ile 1616 arasında yapıldı. Ayasofya'nın tam karşısında duruyor ve iki kubbe arasındaki bin yıllık aralık, meydanda tek bakışta görülüyor. Topkapı Sarayı 1465'ten 1856'ya kadar Osmanlı'nın yönetim merkeziydi, yani dört yüzyıl. Avlulardan geçerek ilerliyorsun ve her avlu bir öncekinden daha özel bir alana açılıyor; bu düzen bilinçli. Son durak Yerebatan Sarnıcı, 6. yüzyıldan kalma. Yer altına iniyorsun ve sütunların arasında su sesi duyuyorsun; şehri besleyen sistemin bir parçası bu. Beş gün önce Diyarbakır'da bazalt surların üstündeydin. Bugün mermer sütunların arasındasın. Aynı ülke.