Nevşehir → Aksaray

Uçhisar'a girmeden köyün silueti seni karşılıyor: sokakların üstüne dev bir kale gibi yükselen doğal tuf kaya, aslında binlerce yıl boyunca insan eli tarafından oyulmuş bir yerleşim. Kalenin zirvesine çıktığında 1.400 metre rakımdaki bu volkanik plato senden dört bir yönde uzağa açılır: doğuda Erciyes'in kar tepesi, kuzeyde Kızılırmak vadisi, güneyde Melendiz Dağları ve batıda Aksaray ovası. Bu manzarayı kaç kez izlediysem her seferinde farklı bir ayrıntı yakaladım; bir keresinde uzaktaki bir peribacasının tepesinde tek başına duran bir keçiyi seçmiştim. Kalenin içindeki oda oda tüneller, Bizans döneminde manastır ve sığınak olarak kullanıldı; birçok odada güvercinlik nişleri hâlâ görünüyor. Güvercin dışkısı yüzyıllar boyunca köylülerin bağ ve bahçesine gübre oldu; bu yüzden hemen aşağıdaki vadi bugün 'Güvercinlik Vadisi' adını taşır. Bir saat ayır: yarım saat tırmanış ve zirve, kalanı köyün sokaklarında.

Gülşehir'e girdiğinde iki farklı hazine bekler seni: kasabanın dışındaki Açık Saray ve karşı yamaçtaki Karşı Kilise. Açık Saray, adının aksine bir saray değil; 7. ve 11. yüzyıllar arasında Kapadokya'daki en büyük Bizans manastır ve keşiş yerleşimlerinden biri. Yumuşak tuf kayaya oyulmuş yüzlerce oda, refektuvar, kilise, kiler ve şaraphane bir vadi boyunca sıralanır. Bir odaya girip başını kaldırdığında tavandaki çatlaklardan sızan ışık taşın rengiyle karışır; bu odaları on iki yüzyıl önce keşişlerin dua ettiği düşününce insanın nefesi kesiliyor. Açık Saray'dan sonra tepeyi aşıp Karşı Kilise'ye geçtiğinde başka bir dünyaya girersin: 1212 tarihli fresklerle bezeli bu iki katlı kilise, Anadolu Ortodoks kaya sanatının en iyi korunmuş örneklerinden. İkinci katın kubbe göbeğindeki Pantokrator İsa yüzü, boyaların krem-mor tonlarını yüzyıllardır kaybetmemiş.

Yol kenarında bir surdan çok bir kaleye benzeyen taş yapı Ağzıkarahan; Sultan Alaeddin Keykubad I döneminde, 1231'de tamamlanmış bir sultan kervansarayı. Anadolu Selçuklu Devleti, İpek Yolu ve Konya-Kayseri güzergâhındaki tacirlerin güvenli konaklaması için bu tür 'han'ları her 30-40 kilometrede bir kurdu; bir günlük deve yürüyüşü mesafesi kadar. Ağzıkarahan bu ağın hem coğrafi konumu hem de mimarisi bakımından en iyi örneklerinden. İki ana bölümden oluşuyor: yaz bölümü; açık avlu, revaklarla çevrili, hayvanlar burada bağlanır ve yem yerdi; kış bölümü; üç sahınlı, sekiz dev sütun tarafından taşınan geniş bir salon, altında yolcuların uyuduğu ısıtmalı bir mekân. Girişte anıtsal taç kapı seni karşılar; kapıdaki geometrik ve bitkisel motifler o kadar zarif ki insanın parmağıyla dokunası geliyor. Bir saatini burada geçir, avludan salona geç, sonra yeniden dışarı çık: her farklı ışıkta taş farklı bir hikâye anlatır.

Aksaray'ın tarihi merkezine vardığında rotanın son molası burası. Ulu Camii, Anadolu Selçuklu döneminde başlayıp Karamanoğulları döneminde bugünkü şeklini alan büyük bir cami; özellikle 1408-1409 yıllarında Karamanoğlu Mehmet Bey döneminde büyük onarım gördü. Girdiğinde seni karşılayan şey minarenin ya da kubbenin görkemi değil; ahşap direklerin üzerinde durduğu geniş iç mekân. Bu tip 'ahşap direkli cami' Anadolu Selçuklusu'nun en özgün yapı geleneğidir ve Ulu Cami bu tipin iyi korunmuş örneklerinden. Ulu Cami'nin hemen yanında Zinciriye Medresesi yükselir; 1336 tarihinde Emir Melek Bahaddin tarafından yaptırılmış bir Karamanoğulları medresesi. Taç kapısı, mihrap nişi ve avlusundaki taş işçiliği o dönemin bir devlet yapısına verdiği önemi anlatır. Bu iki yapı, Selçuklu'nun ardından Anadolu'da devam eden geleneğin; Beylikler mimarisinin; ne kadar sofistike olduğunu bir yerde göstermenin en iyi yollarından biri. Bu duraktaki tempom yavaş: bir buçuk saat ayır, önce camiye, sonra medreseye ve avlusundaki çınar gölgesine.