Rize → Trabzon

İyidere küçük ama Karadeniz'in nefesini net duyabildiğin bir ara istasyon. İyidere Deresi'nin denize kavuştuğu noktada balıkçı barınağı, Osmanlı sonrası kurulmuş küçük bir sahil yerleşimi. Buraya durmanın sebebi görülecek anıtlar değil; manzarayı sindirmek. Sahilde yürüyeceğin taş döşemede batıya doğru bak; Trabzon dağları uzakta silueti belli belirsiz. Doğuya döndüğünde Rize'nin ardında yükselen Kaçkarlar'ı seçebilirsin. İyidere ayrıca Karadeniz Teknik Üniversitesi'nin Sürmene Deniz Bilimleri Fakültesi öncesi kısa bir bilimsel doğa duraklarından biri; sahil şeridinde deniz salyangozu, taş yosunu ve yerel kuş çeşitliliği açısından zengin bir mikroklima var. Yol uzun değil ama İyidere sana Karadeniz'in bir kıyı kasabasında nasıl yaşandığını gösterecek: sabah balıkçı, öğleden sonra çaycı, akşam sohbetle biten bir sıralı gün. On beş yirmi dakikanı ayır, sahilde dolaş, bir çay iç, deniz kokusunu üstüne bulaştır. Sonra tekrar direksiyon başına dön çünkü bir sonraki durak, Of, farklı bir Karadeniz'i gösterecek: daha içeri, daha vadili, daha tarihli.

Of, Karadeniz'in en özgün ilçelerinden biri. Adı ile ilgili en yaygın rivayet, Yunanca 'Ophis' (yılan) kelimesinden geldiği yönünde; bölgenin coğrafyasındaki kıvrımlı dere yataklarını çağrıştırdığı düşünülür. Ancak Of'u tanımlayan tek şey coğrafya değil; medreseler geleneği. 17. ve 18. yüzyıllardan itibaren Of ve çevresi, İstanbul'a en çok âlim, hoca, kadı yetiştiren Karadeniz ilçelerinden biri olarak anıldı; Of medreseleri kültürü Osmanlı ilim tarihinin küçük ama derin bir bölümüdür. Bugün ilçenin merkezinde küçük tarihi camileri, ahşap oymalı eski konak kalıntılarını göreceksin. Solaklı Vadisi'nin ağzında konumlanan ilçe, yaz aylarında yaylalara çıkanların ilk mola noktası; kışın ise Karadeniz'in dalgalı, sisli, dingin çehresini yaşıyor. Of Çarşısı'nda dolaşırken yöresel muhlama, hamsi tava, kuymak tabelalarını göreceksin: bir isim vermeyeceğim ama tabaklarda ne göreceğini söyleyebilirim: bol tereyağı, taze karaman peyniri, mısır unu ve deniz. Of'ta bir saat kadar zaman ayır, yayla yollarının başına git, Solaklı Deresi'nin karşısında bir fotoğraf çek, yeni yola hazır ol.

Sürmene küçük bir ilçe olarak görünse de tarihinin ağırlığı büyük. İki şeyi hemen unutmayacaksın: bıçaklar ve konaklar. Sürmene bıçağı, Osmanlı'nın 19. yüzyıl silah ustalığından günümüze intikal etmiş bir el sanatı; kabzasında geyik boynuzu, boy ve ağız uzunluğu ustadan ustaya değişen bu bıçaklar bir zamanlar Karadeniz'in yiğitlik simgesiydi; bugün koleksiyon ve zanaat objesi olarak sürüyor. Ancak Sürmene'de asıl seyredeceğin Memişağa Konağı (Yakupoğlu Konağı) olacak. 19. yüzyılın ortalarında Yakupoğulları ailesi tarafından yaptırılan bu üç katlı ahşap konak, Karadeniz sivil mimarisinin en gösterişli örneklerinden biri. Cumbalı cepheleri, ahşap oyma tavanları, taş temeli üzerine yükselen ahşap gövdesi ve iç mekândaki motifleriyle dönemin varlıklı aile hayatını gösteriyor. Konağın çevresinde küçük bir tarihi doku var: eski çeşme, taş duvarlı sokaklar, deniz manzaralı bir bahçe. Sürmene ayrıca Bizans dönemine ait sahil savunma yapılarından bugüne az iz kalmış küçük kalıntılara sahip. İlçe merkezinde dolaşırken zamanı düşün: sen bir Osmanlı sivilinin evinde geziyorsun, dışarıda 21. yüzyıl trafiği akıyor. Bu kontrast Karadeniz'in yaşayan tarihinin en güçlü tarafı.

Vardık. Trabzon karşında; 27 asırlık bir liman şehri, Karadeniz'in kadim başkenti. MÖ 756'da Miletoslu kolonistler tarafından 'Trapezus' (masa) adıyla kurulan bu kent, sırasıyla Roma, Bizans, Selçuklu etkisi ve 1204-1461 arası Trabzon Rum İmparatorluğu'nun başkenti olarak yaşadı. Kentte ilk gideceğin yer Trabzon Ayasofya Camii; 13. yüzyılda İmparator I. Manuel Komnenos zamanında inşa edilen bu Bizans kilisesi, 1461 fethinden sonra camiye çevrildi, cumhuriyetle müze oldu, 2013'te yeniden ibadete açıldı. İç mekânda restore edilmiş Ortaçağ freskleri ve mermer opus sectile döşemesi görülebilir. Ardından Atatürk Köşkü'ne çık; 1890 tarihli, art nouveau etkili beyaz bir yalıköşk; Atatürk'ün 1924 ve 1937 ziyaretlerinde konakladığı ve mülkün Trabzon şehrine hediye edildiği yapı. Bahçesinden şehir aşağıda uzanır. Boztepe ise şehri kucaklayan tepe: günbatımında Karadeniz turuncuya döner, altında Trabzon fenerini ve limanı seçebilirsin. Merkezde Ortahisar Kalesi'nin taşlarını, Uzun Sokak'ın canlı çarşısını, tarihi Trabzon Ortahisar bölgesinin dokusunu gezmeye zaman ayır. Rotamız burada bitti ama Trabzon senin için henüz başlıyor.