Muş → Van

Bitlis'e girer girmez yolun sağa döndüğü noktada karşına Bitlis Kalesi çıkar. Kale, kentin adını da veren şehri kucaklayan bir kaya kütlesinin tepesinde; Urartu döneminden kalan temeller üstüne Bizans, Selçuklu ve Akkoyunlu katmanları eklenmiş. Yukarı çıkıp aşağıya baktığında iki tarafın nasıl birleştiğini, evlerin kayaya yapıştığını görürsün; kartpostal fotoğrafı için sabah ışığı en doğru saati. Kaleden inip İhlasiye Medresesi'ne yürü. 1589 yılında Şeref Han tarafından yaptırılmış bu medrese, geniş avlusu ve iki katlı odalarıyla dönemin kültürel merkezlerinden biriydi. Girişteki taş işlemeyi mutlaka gör; yerel bazalttan oyulmuş ve ayrıntısı hala keskin. Buradan sokaklara dal. Bitlis dar ve dikeydir, taş evler birbirinin üstüne binmiş gibi durur. Şerefiye Külliyesi ve Gökmeydan Camii aynı yürüyüş rotasında; yürürken ayakkabının tabanı düşünme, yol tümüyle taş döşeli. Bitlis'in ünü bal üzerinedir. Şehrin çevresindeki dağ meraları; özellikle güneydeki Tatvan yolu üzeri; Türkiye'nin en tanınmış kekik ve çiçek balı bölgelerinden. Bal cameriyaları merkezde sıralanır. Fakat tercih zor; işi olan esnafa sor, kavanozun kapağını açtırıp koklayarak seç. Şeker atılmamış bal, kabında saydam ve akıcıdır; çok bulanık ve çok koyu olanları geri çevir.

Tatvan, Van Gölü'nün batı ucunda küçük ama önemli bir liman. Ana caddeden sahile ineceksin; burada iki şey yapabilirsin: birincisi eski feribot iskelesi, TCDD tarafından işletilen ve Van'a demiryolu vagonu taşımak için 1970'lerde kurulmuş bir hattın kalıntısıdır. İskele bugün sınırlı sefer yapıyor ama bekleme salonunun içinde eski Van-Tatvan feribotu maketleri asılı; 30 dakikalık bir müze ziyareti gibi. İkinci mola noktası sahil parkı. Göle karşı geniş bir yeşil bant; bank sırasına otur, elini suya bandır. Fark edeceksin; Van Gölü'nün suyu sabun gibi kaygan, çünkü sodyum karbonat oranı çok yüksek. Yanında havlu bulundur, ellerini yıkayacak temiz su bulmak sahilde zor. Öğleden sonra Nemrut Kalderası'na çıkmak istersen buradan yolu 25 km yukarı sürmen gerek; ovadan ayrılıp krater yükseltisine tırmanmak yaklaşık 45 dakika alır. Ya da bu geceyi Tatvan'da kısa tutmak, sabah erken Akdamar'a yönelmek istiyorsan Nemrut'u atlayabilirsin. Karar senin, akşamı ve sabahı bu yönlendirir. Gecelik konaklama Tatvan sahilinde. Şehir merkezine yakın kalırsan yemek için de yürüme mesafesindesin. Van kahvaltısına yarın sabah var; bu akşam hafif bir yemek, göl kıyısında.

Nemrut Kalderası, senin bildiğin Adıyaman'daki Nemrut Dağı ile karıştırılmamalı; bu, Van Gölü'nün kuzey kıyısında, Tatvan'ın yukarısında bir volkanik krater. Türkiye'nin en büyük, dünyanın ikinci büyük kalderası; çapı yaklaşık 7 kilometre. Volkan son büyük patlamasını MÖ 250 civarında yapmış ve Van Gölü havzasının bugünkü şeklini büyük oranda o dönemin lav akıntıları belirlemiş. Krater ağzına vardığında iki farklı manzara seçeneğin var. Kuzey manzara terası daha yaygın olarak fotoğraf noktası; buradan aşağıya bakınca krater çukurunun tabanında iki büyük göl görürsün. Büyük olanı soğuk Nemrut Gölü, tatlı su; küçüğü ise İlıca Gölü; jeotermal kaynak nedeniyle suyu 60 dereceye kadar çıkabiliyor. Kraterin içine bir patika iniyor; yürüyerek 40 dakikada tabana varılır, çıkış 1 saatten fazla. Zamanın kısıtlıysa yukarıda kalıp dürbünle bak, iniş yapmadan da manzara güçlü. İçeriye inersen tabandaki küçük orman; kayın ve huş ağırlıklı; krater ekosistemini ısıtan bir mikroklimanın ürünü. Kraterde kalırken rüzgara dikkat: yükselti nedeniyle yaz aylarında bile hava serin, öğleden sonra rüzgar sertleşir. İçeri iniyorsan yanında su ve hafif yağmurluk taşı, dönüş yolunda soğuk yakalayabilir.

Akdamar Adası'na Gevaş sahilinden feribotla geçiyorsun; feribot 20-25 dakika sürüyor ve göl üzerinde küçük bir yolculuk. Ada, Van Gölü'nün güney kıyısına 3 kilometre uzaklıkta, çevresi yaklaşık 2 kilometre olan bir kaya kütlesi. Adanın tek yapısı Kutsal Haç Kilisesi; Ermenice adıyla Surp Haç. 915-921 yılları arasında Vaspurakan Krallığı'nın hükümdarı I. Gagik tarafından yaptırılmış. Yapıyı özel yapan iç kısmı değil, dış duvarlarının tamamına oyulmuş İncil ve Eski Ahit sahneleridir: Adem ve Havva, Yunus ile balina, Davut ile Golyat, Samson'un aslanı yenmesi, Meryem Ana ile İsa. Duvarlara dolan bu kabartma anlatı, 10. yüzyıl Ermeni taş oymacılığının en büyük ve en iyi korunmuş örneklerinden biri. Bakışını doğu duvarında Golyat sahnesine odakla; savaş anındaki elin gerilimi hala keskin. Kilise 2007'de restore edildi ve 2010'dan itibaren yılda bir kez ayin yapılmasına izin veriliyor. Yılın ilk pazarı Eylül ayında, dünyanın dört bir yanından Ermenilerin geldiği bir gündür; o hafta feribot çok yoğun olur, mümkünse başka bir tarihte git. Kilisenin çevresi badem ağaçlarıyla kaplı; adanın adı zaten 'badem adası' anlamındaki eski Ermeni isimine dayanır. Mart-Nisan'da çiçek açtığında ada bembeyaz görünür, fotoğrafın en güzel dönemi bu.

Van'a ulaştın. Bu şehir sana iki büyük vaat sunuyor; biri Van Kalesi, öbürü Van kahvaltısı. Kaleye ilk gün akşamı çık. Kayalık tepe 1.727 metre yükseklikte, üstüne çıkış merdiven ve rampalarla yaklaşık 30 dakika. Kale, MÖ 9. yüzyılda Urartu Kralı I. Sarduri tarafından kurulmuş; Tuşpa (Van'ın Urartuca adı) o dönemin başkentiydi. Kayanın güney yüzünde çiviyazılı I. Sarduri yazıtları var; kalenin batı sur duvarında gördüğün taş bloklar 2.700 yaşında. Kalenin en büyük vaadi manzara. Batıya baktığında bugün 'Eski Van' denilen ovada aslında 1915'e kadar şehrin merkezi vardı; birinci dünya savaşında yıkılmış ve şehir bugünkü yerine; kalenin doğusuna; 1920'lerde taşınmıştır. Ova hala eski Van kalıntılarını taşıyor; camii temelleri, sokak izleri, kayıp bir şehrin haritası. Akşamı Van merkezde geçir. Yarın sabah; planında olsun; bir Van kahvaltısı. Otlu peynir, kaymak, murtuğa, cevizli çilek reçeli, tereyağı, kete, tandır ekmeği. Şehirdeki büyük kahvaltı salonları sabah 7'de açılır; kalabalık 9'da başlar, mümkünse erken saatte git. Vardık: 220 kilometre, iki bin yıl geriden bugüne.