Erzurum → Antalya

Uzun bir sürüşün sonunda Sivas'tasın ve burada rotanın kronolojisi geriye sarıyor: Erzurum'da 1253 gördün, burada 1217 var. Şifaiye Medresesi'nin önemi işlevinden geliyor: burası Anadolu'nun ilk tıp medreselerinden. Sekiz yüz yıl önce bu avluda hekim yetiştiriliyordu. İçeri gir, bir kenara otur; revakların simetrisi ve taşın ölçüsü, o dönemin bir hastane-okuldan ne beklediğini anlatıyor. Karşısında Gök Medrese, 1271 tarihli. Adı taç kapısındaki mavi çinilerden geliyor. Üçüncüsü Ulu Cami, 1197 tarihli ve Danişmendli dönemine ait, yani Selçuklu'dan da önce. Sade, gösterişsiz, ağır. Şifaiye'nin zarafetinden sonra buraya girmek ölçü duygusu veriyor. Bugün 435 kilometre sürdün; fazla dolaşma. Yarın Kayseri ve Aksaray var. Vaktin ve bir günün daha varsa: 170 kilometre güneydoğuda Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası var, 1985'ten beri UNESCO Dünya Mirası. Taş oymacılığı bakımından Anadolu'da eşi yok ama gidip dönmek bir tam gün ister.

Kayseri'ye yaklaşırken Erciyes çok önceden görünür; 3.917 metreyle İç Anadolu'nun en yüksek noktası. Erzurum'dan beri rakım düşüyor ama bu dağ hâlâ senden yüksek. Şehir merkezinde Hunat Hatun Külliyesi var, 1238 tarihli. Rotanın kronolojisinde Sivas'tan yirmi bir yıl sonra. Ama farkı tarihinde değil, banisinde: Mahperi Hunat Hatun tarafından yaptırıldı ve Anadolu Selçuklu döneminde bir kadın tarafından yaptırılan ilk büyük külliyelerden sayılıyor. Cami, medrese, hamam ve türbe bir arada. Sekiz yüz yıl önce burası tek başına bir mahalle programıydı: ibadet, eğitim, temizlik ve anma aynı avluda. Kayseri de volkanik taşla inşa edilmiş ve buradaki işçilik Sivas'takinden daha kütlesel. Bu farkı hissetmek için Sivas'ı taze aklında tutman gerekiyor; iyi ki dün oradaydın. Öğle için çarşıya in. Pastırma bu şehrin işi.

Sultan Hanı bu rotanın işlev bakımından farklı tek Selçuklu yapısı. Şimdiye kadar medrese ve külliye gördün; bu bir yol yapısı. 1229 yılında I. Alaeddin Keykubad döneminde, mimar Şamlı Mehmed bin Havlan tarafından yapıldı. 4.866 metrekare ile Anadolu'daki en büyük Selçuklu hanı ve ölçeğini ancak taç kapının önünde durunca anlıyorsun. Bu hanlar bir devlet politikasının parçasıydı ve işleyişi kayıtlı: gelen tüccara üç gün ücretsiz konaklama veriliyor, hayvanı bakılıyor, güvenliği sağlanıyordu. Yani sen bugün bir devletin ticaret altyapısına bakıyorsun; medreselerde eğitim altyapısına baktığın gibi. İçeride avlunun ortasındaki köşk mescidi bul; dört ayak üzerinde yükselen küçük yapı. Avlu çevresi yazlık bölüm, kapalı kısım kışlık. Geceyi Aksaray'da geçireceksin. Yarın Konya var ve orası tam sabah ister.

Konya'ya girdiğinde ovanın düzlüğü seni bir süre daha taşır, sonra ufukta Yeşil Kubbe görünür. Beş gündür Selçuklu yapıları geziyorsun ve şimdi bu devletin başkentindesin. Mevlana Müzesi, Mevlana Celaleddin Rumi'nin 1273'te ölümünün ardından türbesi çevresinde gelişen yapı topluluğu; 1926'dan beri müze olarak hizmet veriyor. İçeri girdiğinde ilk hissedeceğin şey sessizlik; burası müze olsa da ziyaretçilerin çoğu için hâlâ bir ziyaret yeri ve o fark havada duruyor. Uygun kıyafet gerekiyor: omuz ve diz kapalı, kadınlar için başörtüsü. Girişte veriliyor ama kendi örtünü getirmek daha rahat. Sonra Karatay Medresesi'ne yürü. 1251 tarihli bu yapı bugün Çini Eserler Müzesi ve asıl gösterisi kubbesinde: içeriden bakınca çini mozaiklerin oluşturduğu geometrik düzen gökyüzünü taklit ediyor. Şunu fark et: Erzurum'da 1253, burada 1251. Neredeyse aynı yıl, iki bin metrelik rakım farkı ve bin kilometrelik mesafe. Aynı devlet, aynı dönem, çok farklı iki yapı. Bu rotanın bana göre en güzel karşılaştırması bu.

Beyşehir'deki Eşrefoğlu Süleyman Bey Camii, bu rotanın kronolojisindeki son halka: 1296–1299. Erzurum'da 1253 ile başladın, kırk üç yıl sonrasındasın ve bu kez karşındaki malzeme taş değil, ahşap. Kapıdan girdiğin an iki şey değişir. Önce sıcaklık; dışarısı güneş, içerisi loş ve serin. Sonra gözün karanlığa alışır ve 42 direği görürsün. Taş duvarların arasında bir orman gibi dizilmişler. İki ayrıntı bu yapıyı özel kılıyor: direkler sedir ağacından ve birleşimlerde çivi kullanılmamış; ahşap işçiliği geçmeli tekniklerle yapılmış. Yedi yüz yıldır böyle duruyorlar. Yapı Eşrefoğlu Beyliği döneminde yaptırıldı, yani artık Selçuklu değil, beylikler çağındasın. Rotanın anlattığı seksen yıllık gelişim burada bir sonraki döneme devrediyor. 2014'ten beri UNESCO Geçici Listesi'nde. Direklere dokunma; koruma gereği. Ama altlarında dur ve yukarı bak. Çıkışta Beyşehir Gölü'nün kıyısına in. 656 kilometrekareyle Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü.

Torosları indiğinde altı gün önce başlayan iniş tamamlanıyor: 1.890 metreden deniz seviyesine. Hava ağırlaşıyor, çam kokusunun yerini deniz alıyor ve Antalya aşağıda seriliyor. Kaleiçi'ne git. Dar Osmanlı sokakları, çiçekli avlular ve aralarında bu rotanın son Selçuklu yapısı: Yivli Minare. 13. yüzyılda, I. Alaeddin Keykubad döneminde yapılmış; 38 metre yüksekliğinde, gövdesi sekiz yivli ve tuğlası turuncu-kırmızı. Altı gündür gördüğün gri ve siyah taşlardan sonra bu renk sana Akdeniz'e vardığını söylüyor. 2009'dan beri UNESCO Geçici Listesi'nde. Minareden birkaç dakika yürüyünce Hadrian Kapısı'na varıyorsun ve zaman bin yıl geriye gidiyor: MS 130 yılında Roma İmparatoru Hadrianus'un kente gelişi onuruna yapılmış üç mermer kemerli bir zafer kapısı. Rotayı Hıdırlık Kulesi'nde bitir. Roma dönemine, MS 2. yüzyıla tarihlenen bu kule Kaleiçi'nin güney ucunda, körfeze bakıyor. Gün batımından yarım saat önce çık; altı günlük yolun sonu için doğru yer orası.